Beyza TÜRKOĞLU
EDAM Ekopolitik Atölyesi
2020 yılında gerçekleşen İkinci Karabağ Savaşı sonrasında Azerbaycan, yalnızca askeri bir başarı elde etmemiş aynı zamanda siyasal, ekonomik ve toplumsal açıdan yeni bir yeniden inşa sürecine yönelmiştir.Özellikle Karabağ Bölgesi’nin yeniden kontrol altına alınması, devletin egemenlik kapasitesinin güçlendirilmesi açısından önemli bir dönüm noktası olmuştur. Bu süreçte altyapı yatırımları, göçkünlerin yeniden bölgeye yerleştirilmesi, kültürel mirasın korunmasına yönelik restorasyon faaliyetleri, petrol ve doğal gaz gibi enerji gelirlerinin bölgesel kalkınma amacıyla kullanılması, Azerbaycan’ın temel politikaları arasında yer almaktadır.
Karabağ’ın yeniden inşası yalnızca fiziksel yıkımın giderilmesiyle sınırlı değildir.Süreç aynı zamanda ulusal hafızanın yeniden canlandırılması, devlet otoritesinin yeniden görünür hale getirilmesi ve bölgesel güç kapasitesinin artırılması gibi çok boyutlu hedefleri de kapsamaktadır. Bu analizin amacı, Karabağ Savaşı sonrası yeniden inşa sürecini ekonomik, sosyal ve politik boyutlarıyla incelemek ve enerji gelirlerinin bölgesel kalkınmadaki rolünü değerlendirmektir.
1.Enerji Gelirleri ve Ekonomik Kapasite
Ülke ekonomisindeki temel gelirler petrol ve doğal gazdır. Hazar Bölgesi’ndeki enerji rezervleri, ülkenin ekonomik büyümesinde önemli bir rol oynamaktadır.Türkiye üzerinden Avrupa’ya ulaştırılan doğal gaz hatları hem ekonomik hem de jeopolitik açıdan stratejik önem taşımaktadır.Trans Anadolu Doğal Gaz Boru Hattı ve Trans Adriyatik Boru Hattı projeleri, Azerbaycan’ın bölgesel enerji stratejisinin temel unsurları arasında yer almaktadır. Türkiye ile Azerbaycan arasındaki ekonomik ilişkiler de enerji alanındaki iş birlikleri üzerinden güçlenmektedir.Özellikle SOCAR’ın Türkiye’de gerçekleştirdiği yatırımlar iki ülke arasındaki ekonomik entegrasyonu artırmıştır. Bunun yanında Sn.Recep Tayyip Erdoğan ve Sn.İlham Aliyev tarafından açıklanan 15 milyar dolarlık ticaret hacmi hedefi, ilgili ekonomik ilişkilerin daha da geliştirilmek istendiğini göstermektedir.
Enerji gelirleri, Karabağ’ın yeniden inşa sürecinde kullanılan temel finansman kaynaklarından biridir. Saha çalışmamız kapsamında ziyaret ettiğimiz ve “Karabağ’ın Kalbi” olarak anılan Şuşa şehrinde yürütülen altyapı çalışmaları, ulaşım projeleri ve yeni yerleşim alanları büyük ölçüde devlet destekli yatırımlar ile gerçekleştirilmekte olduğu gözlemlenmiştir.Bununla birlikte ülke ekonomisinin petrol ve doğal gaza bağımlı olması, ekonomik açıdan çeşitliliğin sınırlı kalmasına neden olmaktadır. Azerbaycan ekonomisinin görece küçük yapısı ve yatırım ortamındaki sınırlılıklar ise yabancı yatırımcı çekme konusunda sorunlara yol açmaktadır.
2.Karabağ’ın Yeniden İnşası ve Göçkün Kavramı
Karabağ Savaşları nedeniyle yaşanan göç hareketleri, Azerbaycan açısından yalnızca insani bir mesele değil; aynı zamanda sosyal ve siyasal boyutları bulunan önemli bir konu haline gelmiştir.
Saha çalışması sırasında gerçekleştirilen görüşmelerde “kaçkın” ve “göçkün” kavramlarının birbirinden farklı anlamlar taşıdığı hassasiyetle ifade edilmiştir. Azerbaycan’da “göçkün” kavramı , 1988-1994 yılları arasında Dağlık Karabağ ve çevresindeki 7 bölgenin işgali nedeniyle yaşadıkları yerleri terk etmek zorunda kalan Azerbaycan vatandaşlarını tanımlamak için kullanılmaktadır. Karabağ’a yönelik tersine göç politikaları, bölgenin yeniden canlandırılması açısından önemli görülmektedir.Devlet destekli vakıflar ve çeşitli yardım kuruluşları aracılığıyla göçkünlerin yeniden Karabağ’a yerleştirilmesi hedeflenmekte bu süreç planlı bir şekilde yürütülmektedir.Böylece yalnızca fiziksel yerleşim değil, aynı zamanda bölgedeki sosyal yaşamın yeniden kurulması amaçlanmaktadır
Özellikle Gençliğe Yardım Fondu gibi kuruluşların yürüttüğü sosyal yardım, eğitim ve kültürel faaliyetler dikkat çekmektedir. Bu kurumların yalnızca maddi destek sağlamakla kalmadığı aynı zamanda toplumsal aidiyet duygusunu güçlendirmeye çalıştığı görülmektedir.
Karabağ Bölgesi’nin kültürel ve sosyal açıdan yeniden canlandırılması hedeflenirken, özellikle Şuşa şehrinin yeniden ön plana çıkarılması, Azerbaycan’ın Karabağ politikasındaki sembolik şehir anlayışını ortaya koymaktadır. Şuşa’nın kültürel merkez olarak konumlandırılması, hem ulusal hafızanın güçlendirilmesi hem de devlet anlatısnın görünür hale getirilmesi açısından önemli bir unsur olarak değerlendirilebilir.
Sonuç olarak Azerbaycan, Karabağ sonrası dönemde ekonomik kapasitesini yeniden inşa politikaları ve bölgesel güç hedefleriyle birlikte değerlendiren bir süreç yürütmektedir.Enerji gelirlerinin altyapı projeleri ve yeniden yerleşim politikalarında kullanılması, devletin bölge üzerindeki kontrolünü güçlendirmeyi amaçlamaktadır. Ayrıca Karabağ’ın yeniden inşası yalnızca ekonomik bir süreç değil; toplumsal hafıza, ulusal kimlik ve devlet otoritesinin yeniden görünür hale getirilmesi açısından da önemli bir dönüşüm süreci olarak değerlendirilmektedir.