Ali Tayyip ENGİN
Lise Atölyeleri Koordinatörü
Giriş
1989-1994 I. Karabağ Savaşı sonucu Ermeni işgali altında olan Azerbaycan’ın Karabağ bölgesinin kesin bir zaferle işgalden kurtulmasıyla beraber bölgenin yeniden inşa ve ihya süreci Azerbaycan Cumhuriyeti için önemli bir çalışma alanı haline gelmiştir. Bu analizde Büyük Dönüş denilen bu süreç, Türkiye ve Türk şirketlerinin kardeş ülkenin bu misyonuna vermiş olduğu destek ve bunun iki ülke arasındaki ilişkilere etkisi ele alınmıştır. Bu içerik EDAM olarak gerçekleştirdiğimiz Azerbaycan saha çalışmasında elde edilen bulgularla da desteklenmiştir.
Tarihçe
Karabağ; Azerbaycan’ın güneybatısında bulunan, Hankendi, Şuşa, Ağdam, Füzuli, Hocalı da dâhil 10 şehri de kapsayan bir bölgedir. Karabağ bölgesi 1988’e kadar dayanan iddialar ve çatışmalarla 1991’de başlayan Ermeni işgaline uğradı. Bu işgal sonucu yaklaşık 1 milyon Azerbaycanlı evlerini terk ederek göç etmek zorunda kalmıştır. Bu insanlara göçkün adı verilmektedir. 27 Eylül 2020’de Vatan Muharebesi (II. Karabağ Savaşı) başlamıştır. Muharebenin sonucunda 8 Kasım’da Şuşa’nın işgalden kurtarılması ve 10 Kasım’daki ateşkesle bölgenin büyük bir kısmında işgal sona ermiştir. Bölgede henüz tam kontrol sağlanamayan nadir noktalar da 2023 Antiterör Operasyonu sonucunda işgalden kurtarılmış, nihayet bölgenin tamamı Azerbaycan’ın kesin hâkimiyetine geçmiştir. Sonuçta Azerbaycan kesin bir zafer kazanmıştır.
Büyük Dönüş Programı
İşgalin sona ermesinden sonra bölgenin yeniden Azerbaycan’a kazandırılması için Ermeni mayınlarının temizlenmesi, tahrip olan altyapının ve üstyapının imarı, nihayetinde yeniden normal hayat şartlarının tesisiyle göçkünlerin geri dönüşü önemli bir mesele haline gelmiştir. İşte bu meseleye dair oluşturulan devlet programına Büyük Dönüş (Böyük Qayıdış) ismi verilmiştir. Azerbaycan Cumhurbaşkanı’nın 24 Kasım 2020 tarihli kararnamesiyle bu sürece özel bir Koordinasyon Merkezi kurulmuştur. Büyük Dönüş Programı bölgenin ekonomik, sosyal ve çevresel alanlarda çok boyutlu kalkınmasını hedeflemektedir. Program temel olarak dört başlıkta kalkınmayı hedeflemektedir: altyapı, ekonominin yeniden kalkındırılması, sosyal gelişme ve doğal çevrenin dengeli kalkınması. Büyük Dönüş Programı için devlet bütçesinden 2020’den 2024’e kadar 17,6 milyar manat (10,3 milyar dolar) tahsis edildi. 2025 yılında ise bu rakam 4 milyar manattır (2,3 milyar dolar). Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev 2026 sonuna kadar 140 binden fazla zorunlu göçkünün yurtlarına geri döneceğini belirtmiştir.
Büyük Dönüş Programına Türkiye ve Türk Şirketlerin Katkısı
| Zafer Yolu, EDAM Saha Araştırmasından |
15 Haziran 2021 tarihli Şuşa Beyannamesi’nde Türkiye, Ermeni işgalinden kurtarılan rayonlarda başta mayınlı arazilerin temizlenmesi olmak üzere hayatın normalleştirilmesi faaliyetlerini destekleyeceğini belirtmiştir. Bu kapsamda Türkiye Cumhuriyeti Milli Savunma Bakanlığına (T.C. MSB) bağlı Askeri Fabrika ve Tersane İşletme AŞ (ASFAT) tarafından üretilen 20 MEMATT (mekanik mayın temizleme teçhizatı) Azerbaycan’a teslim edilmiştir. Yine T.C. MSB’nin Özel Mayın Arama Temizleme (ÖMAT) timinde görevli personeller bölgede yürütülen mayın temizleme çalışmalarına destek olmaktadır.
Aynı zamanda bu süreçte Türk yatırımcılar da kardeş ülkenin Büyük Dönüş programında büyük bir rol oynamıştır. Öyle ki, Karabağ’da en çok proje geliştiren şirketler Türk şirketler olmuştur. Türk şirketler 2025 yılına gelindiğinde Karabağ’da 118 proje başvurusunda bulunmuş, bu projelerin değeri 5 milyar doları aşmıştır. Türk yatırımcılar altyapı çalışmaları, akıllı kentler ve yeşil enerjiyi de kapsayan çeşitli alanlarda faal olmuştur. Türk şirketler, bölgede gerçekleştirilen bazı büyük projelere paydaş olmuştur. Bu projelerden bazıları; Füzuli Uluslararası Havalimanı, Zafer Yolu (Füzuli-Şuşa Otoyolu) ve Zengilan Uluslararası Havalimanı’dır. Ayrıca Karabağ bölgesinin ilk özel sektör yatırımı akıllı tarım ve hayvancılık tesisi Dost Agropark’a da Türk şirketler paydaş olmuştur.
10 Aralık 2020’de imzalanan protokolle 1 Nisan 2021’de başlayan iki ülke arasında kimlikle seyahat uygulaması, diğer Azerbaycan toprakları gibi, ilerleyen dönemde Karabağ’a da Türk turistlerin ziyaretini artırarak Karabağ’ın turizm ekonomisine katkı sağlayacaktır.
Büyük Dönüş Hakkındaki Saha Çalışması Bulguları
Saha çalışması esnasında EDAM heyeti olarak yaptığımız Karabağ ziyaretinde bölgedeki yeniden imar çalışmalarına tanık olduk. Yıkımın büyüklüğünden dolayı geçmişte “Kafkasya’nın Hiroşima’sı” olarak anılan Ağdam’ın 5 yıl içinde Azerbaycanlıların normal bir hayat sürdüğü bir şehir olduğunu ve yıllarca süren işgalden kurtulan Şuşa’daki yaşamı ve kültürel mirası görmek Büyük Dönüş programının sahadaki bir gerçeklik olduğunu anlamamızı sağladı. Aynı zamanda Zafer Yolu gibi büyük yatırımları ve bölgenin sosyal kalkınması açısından eşsiz bir önemi olan Karabağ Üniversitesini görmek de bu anlayışı oldukça destekledi. Bu yatırımların bazılarında Türk paydaşların yer aldığını bilerek baktığımızda, kardeş ve müttefik devletler Azerbaycan ve Türkiye arasındaki iş birliğini sahada ekonomik ve sosyal boyutuyla gözlemledik.
Sonuç
Azerbaycan’ın Karabağ bölgesini işgalden kurtarmasının ardından duyurulan Büyük Dönüş devlet programı başarıyla yürütülmüş ve yürütülmeye devam etmektedir. Bölge hızla kalkınmakta ve göçkün Azerbaycanlılar yurtlarına geri dönmektedir. Nitekim işgalin bitişinden 5 yıl sonra bugün Karabağ bölgesinde 50 binden fazla kişi ikamet etmektedir. Bu inşa ve ihya sürecinde Türkiye Cumhuriyeti ve Türk şirketleri kardeş ülkeye mayın temizliği, altyapı ve üstyapı projelerine ortaklık, yeni yatırımların sağlanması vb. birçok açıdan destek vermektedir. Bu destek iki ülke arasındaki kardeşlik ilişkisini sahaya yansıtmakta ve bölgesel iş birliğini artırarak Karabağ bölgesi başta olmak üzere iki ülkenin de kalkınmasına katkı sağlamaktadır.