Beyzanur Sarigül[1]
Saha Araştırması
Türk dünyasının entegrasyon süreçleri sadece ekonomik veya siyasi temeller üzerine değil aynı zamanda derin bir tarihi hafıza ve kültürel diplomasi zemini üzerine inşa edilmektedir. Bu bağlamda 1915 yılında Bakü’de neşredilen Gardaş Kömeği mecmuası Türk dünyasının en zorlu dönemlerinde sergilediği dayanışmanın en nitelikli belgelerinden biridir. Birinci Dünya Savaşı’nın Kafkas cephesinde yarattığı insani kriz karşısında Azerbaycan aydınlarının ve halkının gösterdiği bu refleks bugün Erzurum ile Bakü arasındaki diplomatik ve akademik bağların tarihsel meşruiyetini de kanıtlamaktadır.
Tarihi Arka Plan ve Nargin Adası Krizi
1914 yılının aralık ayı ile 1915 yılının ocak ayı arasında gerçekleşen Sarıkamış Harekatı sonucunda yaklaşık 7.200 Osmanlı askeri Rus kuvvetlerine esir düşmüştür. Bu sayının savaşın ilerleyen dönemlerinde 60.000 civarına ulaştığı tahmin edilmektedir. Esirlerin büyük bir kısmı Bakü yakınlarında bulunan ve ağır iklim koşulları sebebiyle Yılan Adası olarak da bilinen Nargin Adası’na sevk edilmiştir. Adadaki esirlerin açlık salgın hastalıklar ve susuzluk gibi hayati tehlikelerle karşı karşıya kalması Azerbaycan toplumunda büyük bir infial yaratmıştır. Bakü halkı bu drama kayıtsız kalmayarak Bakü Müslüman Cemiyet-i Hayriyesi ve Muhtaçlara Kömek Cemiyeti gibi yapılar üzerinden devasa bir yardım faaliyeti organize etmiştir.
Mecmuanın Doğuşu ve Sembolik Önemi
24 Mart 1915 tarihinde Nevruz Bayramı’nın kutlandığı günlerde Bakü’deki Müslüman basın organlarının ortak kararıyla Gardaş Kömeği isimli bir dergi yayımlanmıştır. Bu derginin temel amacı hem Anadolu’daki direnişi Azerbaycan kamuoyuna duyurmak hem de satışından elde edilen gelirle Nargin Adası’ndaki esirlere yardım ulaştırmaktır. Mecmuanın kapağında yer alan yaralı ana ceylan ve etrafındaki yavru ceylan figürü Osmanlı Devleti ile diğer Türk toplulukları arasındaki organik bağı temsil eden en güçlü görsel hafıza unsurlarından biridir. On kapik bedelle satılan bu yayından elde edilen 1.300 manatlık gelir doğrudan ilaç gıda ve battaniye alımı için kullanılarak esirlerin yaşam mücadelesine katkı sağlamıştır. Hacı Zeynelabidin Tağıyev gibi dönemin önde gelen hayırseverleri de bu süreçte hem maddi imkanlarını seferber etmiş hem de sivil esirlerin kaldığı yapıların masraflarını üstlenmiştir.
TİKA ve Tıpkıbasım Çalışmaları
Tarihi hafızayı canlı tutmak adına Türk İş birliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı (TİKA) tarafından yürütülen projeler bu kadim mirasın akademik dünyaya yeniden kazandırılmasını sağlamıştır. TİKA ve Azerbaycan Cumhuriyetinin Gençliğe Yardım Vakfı’yla birlikte 2012 yılında gerçekleştirilen bir proje kapsamında Gardaş Kömeği mecmuasının orijinal nüshaları Latin alfabesine aktarılarak tıpkıbasım yöntemiyle kitaplaştırılmıştır. Bu çalışma sadece bir arşiv faaliyeti değil aynı zamanda iki kardeş ülke arasındaki ticari ve kültürel diplomasinin akademik boyutunu da besleyen bir kaynak niteliğindedir. TİKA ayrıca 2012 yılında Bakü’de düzenlediği uluslararası sempozyumla bu yardım hareketinin tarihsel önemini bilimsel bir platformda tartışmaya açmıştır.
Saha Araştırması Verileri ve Kurumsal İş Birlikleri
4-10 Mayıs 2026 tarihlerinde gerçekleştirilen Azerbaycan saha araştırması kapsamında elde edilen bulgular bu tarihi dayanışma ruhunun bugün hala kurumsal bir karşılığı olduğunu göstermektedir. Erzurum Büyükşehir Belediyesi himayesinde olan Erzurum Diplomasi Araştırmaları Merkezi (EDAM) heyetinin Karabağ bölgesine gerçekleştirdiği ziyaretler bu sürecin en kritik aşamasını oluşturmaktadır. Özellikle 8 Mayıs tarihinde ulaşılan Şuşa kenti Türk dünyasının sembol şehirlerinden biri olarak kültürel diplomasinin merkez üssü konumundadır. Şuşa Özel Temsilciliği ile yürütülen temaslarda gündeme gelen Erzurum ve Şuşa arasındaki Kardeş Şehir Protokolü 1915 yılındaki yardımlaşma iradesinin modern ve kurumsal bir devamıdır.
Ağdam ve Hankendi bölgelerinde yapılan incelemeler bölgedeki kültürel dokunun korunması adına yürütülen titiz faaliyetleri yerinde gözlemleme imkanı sunmuştur. TİKA Bakü Program Koordinasyon Ofisi ziyareti sırasında ele alınan kalkınma projeleri Türk dünyasındaki istikrarın akademik ve stratejik temellerini güçlendirmektedir. Ayrıca MİMTA Yayınları ile yapılan görüşmelerde Azerbaycan düşünce tarihinin köşe taşları olan Işıq ve Fuyuzat dergilerinin yayın serüvenleri incelenmiştir. Bu yayınların Türk dünyasının ortak fikir atlasındaki yeri değerlendirilirken Gardaş Kömeği mecmuasının taşıdığı insani diplomasi ruhu ile olan benzerlikleri dikkat çekicidir.
Sonuç olarak, Gardaş Kömeği mecmuası bir yayın organı olmanın ötesinde Türk dünyası 2040 vizyonu ve 2022–2026 strateji belgelerinde vurgulanan ortak aidiyet inşasının tarihi referansıdır. Bakü Devlet Üniversitesi’nde düzenlenen uluslararası konferansta sunulan bildirilerde de vurgulandığı üzere göç hareketlerinin ve tarihi yardımlaşmaların sosyokültürel sermayeye dönüşümü stratejik bir önceliktir. MİMTA Yayımları, Bakü Devlet Üniversitesi ve ADA Üniversitesi gibi kurumlarda gerçekleştirilen akademik temaslar bu tarihi birikimin modern araştırma projeleriyle taçlandırılması gerektiğini ortaya koymaktadır.
[1] Beyzanur.sarigul19@ogr.atauni.edu.tr
